پروژه : تحليل محتوا

كتاب: هديه هاي آسمان

درس: اول

استاد مربوطه : استاد اويسي

موضوع: خداشناسي

عنوان درس: خدا

نام دانشجو معلم: فرشاد كاظمي

مركز: تربيت معلم شهيد رجايي قزوين

مقدمه:

به نام خدا، در اين پروژه سعي شده است كه عناصر تشكيل دهنده ي واحد درسي مربوطه به درس اول كتاب هديه هاي آسمان در پايه ي پنجم ابتدايي كه عبارتند از عنوان واحد درسي ، تصوير ، متن ، فعاليت ها و تمرين هاي انتهاي درس ، براي خواندن فعاليت ها و تمرين هاي كتاب كار را مورد تجزيه و تحليل قرار داد با توجه به ويژگيهاي شخصيتي و متناسب با ويژگيهاي سني مخاطبين كه معمولاً دانش آموزان 11 تا 12 ساله مي باشند. بخش مربوط به خدا شناسي معمولاً در كتب درسي مربوط به پايه هاي پنجگانه ابتدايي در ابتدا تاكيد بر شناخت صفات توحيدي الهي دارند و سپس بعد از آن مؤكد بر  زيبايي شناسي ، قدر داني از نعمت خداوندي و خوبي و مهرباني خداوند، خصوصيت آفرينندگي خداوند موكد اصرار دارد .

عنوان واحد درسي:

در اولين از كتاب هديه هاي آسمان در پايه ي پنجم ابتدايي عنوان «خدا» را براي درس برگزيده اند. معمولاً عنوان واحد درسي در كنار يا  در زير شماره واحد درسي به صورت يك عبارت كوتاه چند كلمه اي درج شده  است.

از كار كردهاي مهم عنوان «خدا» كه به صورت ليست وار به آن اشاره مي كنيم.

1-                       ايجاد انگيزه در يادگيري

2-                       جهت دهي به مسير يادگيري

3-                       ايجاد سوال و تحريك حسن كنكاوي

4-                       نشانه اي  از محتواو يادگيري متن

5-                       نشانه اي از اهداف يادگيري متن

نكته ي ديگري كه بيش از پيش بايد آن توجه صورت گيرد در ابتداي تدريس كتاب هديه هاي آسماني قبل از شروع درس اول تحت عنوان «خدا» ارائه شده است . يك بخشي به عنوان مرور بر نگرش هاي ايجاد شده  و دروس طي شده  در پايه هاي اول تا چهارم را با متني زيبا و در خور فهم فراگيران پنجم ابتدايي در كتاب هديه هاي آسماني پايه پنجم ابتدايي ارائه شده است كه يك مرور  اجمالي بر تمام مباحثي كه مقدمه براي شروع درس و كتاب جديد اين پايه مي باشد ارائه شده است كه به گونه اي كه در انتهاي آن بعد از بيان تمام ويژگيهاي زيبايي شناختي آيه ي 173 سوره ي آن عمران را به همراه ترجمه ي آن آورده اند كه نشاني دهنده ي محتوا و ساختار متن درس بعدي مي باشد همچنين منجربه  جهت دهي سريع يادگيري مي گردد.

حَسبنا الله نعم الوكيل (سوره ي آل عمران – آيه 173)

پشت و پناه ما خداست و چه پشت و پناه خوبي

نكته ي ديگر درباره ي عنوان اين درس، اين مي باشد كه كه عنوان خدا با فونت درشت و با رنگ مشكي نوشته شده است و از لحاظ قرارگري و موقعيت دقيقاً در سينه ي دخترك كه در شكل درس اول موجود است حك شده است كه دانش آموز را کنجکاو و تحريك خواندن شعر درس مي نمايد.

اهميت ديگر عنوان بندي اولين درس از كتاب هديه هاي آسماني پايه پنجم براي ، تاكيد بر اين مي باشد كه در ابتداي هر کاری  با  مدد جستن از خداوند تبارك و تعالي شروع كار را با ياد خداوند هم زمان مي كنيم زيرا از لحاظ علماي تربيتي و روان شناسي نيز بر اين مقوله تاكيد شده است كه كودكي، مقدمه نوجواني و بزرگسالي است و اساس زندگي جواني و بزرگسالي بر يادگيري ها و نگرش هاي ايجاد شده يا تحميل شده بر كودك استوار است.

 

تصاوير موجود در درس:

يك مقدمه ي مناسب براي تجزيه و تحليل تصاوير موجود در كتاب درسي و مربوط به درس اول در هديه هاي آسمان پنجم ابتدايي جمله ي معروف «يك تصوير گويا تر از هزار كلمه» مي باشد را مي توان در ابتدا متذكر شد به گونه اي كه كودكان فاقد تفكر  انتزاعی مي باشد ولي كدام سليقه هاي متفاوت و اختلاف نظرهاي فراوان و تفاوت ها ي فردي به شدت محسوسي دارند كه هر كدام از آنها برداشت هاي مختلف را از تصاوير درس خواهند داشت كه در ادامه به تفصيل از اشكال مختلف و عوارض گوناگوني كه در درس موجود است و پيام آور چه مي باشد صحبت خواهد شد.

يكي از ابزارهاي مهم و مفيد پرورش حسن زيبايي بچه ها استفاده مؤثر از تصاوير مي باشد در درس اول هديه هاي آسمان پايه مي سنجيم تصور يك دختركي را مي بينيم كه چشم هاي خود وابسته است كه نشان دهنده ي آرامش و آسايش دروني در افكار دخترك مي باشد كه خود به خود منتقل كننده ي اين آرامش به مخاطبان مي باشد به گونه اي كه تصوير دخترك با جلوه اي ويژه كه عنوان درس روي سينه ي آن آمده است يعني همين حالا خانواده در سينه ي ماست و همچنين با چشمان بسته و دستان باز رو به سوي آسمان كرده است و نفس عميق مي كشد.

دستان باز اين دختر نشان دهنده ي اين است كه هم گلهاي لاله ي زيبا كه با جلوه هاي زيبا و رنگ جاذب سبز و قرمز در تصوير درس اول به مرحله ي ديدار كشيده شده است را لمس مي كند و هم به شكرگزاري به درگاه ايزدي مي پردازد، گره زيبايي روسري دختر،گره ي صورت و گونه هاي قرمز رنگ دخترك زيبايي هاي خداوندي را به تصوير مي كشد كه جاي آن است كه اين مسئله مؤكد عرض شود كه توجه به جنبه هاي زيبايي شناختي ، يكي از اركان آموزش هاي ديني به شمار مي آيد تا اولاً اين درون مايه فطري بچه ها مورد توجه قرار گيرد، ثانياً آن ها از اين آموزه هاي ديني و از دين تصاوير زيبايي در ذهن داشته باشند و دليل ديگر استفاده از تصاوير زيبا كه در ادامه به تحليل تصاوير و عوارض باقيمانده خواهيم پرداخت با مشاهده ي زيبايي هاي طبيعت مخاطب در ادامه به قدرت آفريننده ي اين همه زيبايي ها اذعان  خواهد كرد.

رنگين كمان موجود در تصوير صفحات 14 و 15 كتاب درسي بازگو كننده ي زيبايي و به ياد آورنده ي پديدار كننده و خالق اين زيبايي است.

همچنين رنگ سبز و زيباي چمن ها و دشت و صحراي سبز و درختان متراكم و پديد آورنده ي فضاي ذهني سالم و مطلوب در ذهن فراگيران پايه ي پنجم ابتدايي و همچنين قاصدك هاي معلق در فضا كه معمولاً پيام آور زيبايي و خوش خبري و ذات خداوندي در فرهنگ و در تعليمات و آموزه هاي ما هستند چهره ي زيبايي شناختي در پي دارند.

قطران باران و شبنم هاي نشسته بر روي گلهاي لاله كه به طور مصور در شكل آمده است نشان دهنده ي مهربان و زيبايي و پاكي خداوند آفريننده ي آنها مي باشد همچنين دامن زيبا و پوشش مناسب رعايت شده در تصوير دخترك.

به طور كلي مي توانيم از ويژگيهاي تصاوير موجود در درس اول كتاب هديه هاي آسمان پايه ي پنجم ابتدايي به مسائل زير اشاره كرد:

1-     عيني كردن مفاهيم 

2-     ايجاد احساس لذت

3-     ايجاد سؤال

4-      شروع مناسبي براي درس

5-     ساده سازي مفهوم و پيام متن درس

6-     ايجاد فعاليت

متن درس:

در متن درس «خدا» بر محسوسات و نمونه هاي عيني تاكيد شده است و از طرح مطالب خشك و غير مملوس تا حد امكان پرهيز شده است و همچنين بر تربيت استعدادهاي كودك براي شناختن اوضاع جهان خارج و مرتبط نمودن مطالب درسي با مظاهر زندگي و اشياي موجود در محيط خاص كودك تاكيد شده است. براي بيان مفاهيم تا آن جا كه ممكن بوده، بر استفاده از استعداد و تخيل كودكان تاكيد شده است و همچنين به رسميت شناختن عناصر فانتزي ذهن كودكان در مواقع مقتضي ، تاكيد شده است . البته به گونه اي كه آرام ، آرام بتوانند به تفكر و تعقل بپردازد و خويشتن را با عالم گسترده و زيبا دلخوش نكنند.

شروع مناسب براي شروع تدريس ، در اولين مصرع از شعر درس «خدا» به ايجاد بستري براي ارائه ي مفاهيم و ساده و عيني كردن آنها پرداخته است كه در مصرع اول آمده است تو خداي بي نظيري و تو يگانه اي و دانا كه عين آيات و عبارات قرآني مي باشند كه در سوره ي اخلاص آمده است «قل هو الله احد» و همچنين «الله اَعلم» خوبي و مهرباني خداوند و پاكي و توانايي خداوند نيز در مصرع دوم آمده است كه ايجاد و امكان كننده ي يا بهتر ايجاد امكان تفكر را دارا مي باشد به گونه اي كه دانش آموزان در معناي «سبحان الله» مي شنوند اك و منزه است خداوند. در مصرع سوم مفاهيم را ساده و عيني بيان مي كند كه خداوند در گوش ابر خوانده است كه از آسمان ببارد و براي ابر ويژگي انساني قائل شده است. در مصرع هاي چهارم و پنجم نيز مضمون آيات مختلف قرآني كه به طور مجسم در طبيعت و در تصاوير مربوط به درس قابل مشاهده مي باشد اشاره شده است نظير جوشش و غليان چشمه ها از د ل زمين و استفاده گياهان از اين آب و همچنين نشستن قطرات شبنم بر روي گل هاي گياهان و در بيت نهم اشاره به بيت معروف:

خدا در گل، خدا در آب و رنگ است       خدا نقاش اين جمع قشنگ است

با قائل شدن قدرت تفكر و تخيل در حد فراگير دوره پنجم ابتدايي به شناساندن ويژگيهاي خداوند متناسب با ويژگيهاي ذهني و ويژگيهاي شخصيتي و علايق او پرداخته است و در بين آخر شعر مربوط به متن اشاره به آيه ي «ان خالق كل شئ» و همچنين آيه ي شريفه ي «ان الله خالق السموات و الارض» دارد با اين مضمون كه شب و روز و كوه و دريا و همه چيز را اي خداوند تبارك و تعالي تو آفريدي به طور چكيده و خلاصه ي مطلب در قسمت متن مربوط به درس «خدا» در ابتدا به وحدانيت خداوندي اشاره شد سپس دانايي و توانايي خداوند به طور ساده و عيني براي دانش آموزان به تصوير كشيده شده و در آخر نيز خداوند را خالق بر همه چيز  خطاب كرد. در متن همچنين

1-    در قلمرو دانش با مهرباني ، بخشندگي ، دانايي ، توانايي و يگانگي خداوند

2-                       در قلمرو نگرش: محبت و علاقه مندي نسبت به خداوند

3-    در قلمرو مهارت ارتباط با خدا در قلمرو مهارت از طريق دعا و نماز آشنا شديم

متن درس

·  متن درسي شعري است ساده و خوش آهنگ كه استفاده از آن مي تواند به كلاس  حال و هواي خوبي بدهد و در اين جا لذت بردن از شعر يكي از اهداف مهم و اساسي است.

·  زبان شعر در متن درس اين امكان را به آموزگار مي دهد كه كودكان را با احساسانتي خوشايند همراه ساخته و در آنان روح لطافت و ظرافت و دقت را بدهد.

·  بچه ها مي توانند از خواندن شعر در قالب سرود لذت فراواني برده، فضاي شادمان و به يادماندني براي خود ايجاد كننده كه تاثير فراواني بر آنان خواهد گذارد كه بيش از هر چيز ديگري براي تربيت ديني كودكان حائز اهميت است.

فعاليت ها و تمرين هاي انتهاي درس:

فعاليت ها و تمرين هاي انتهاي درس «خدا» در پايه ي پنجم ابتداي در واقع جهت دهنده ي فعاليت هاي ياددهي و پيام اصلي درس مي باشد. اين فعاليت ها كه به تفصيل به توضيح و بررسي آن خواهيم پرداخت راهنمايي هستند براي ترتيب دادن تعداد زيادي فعاليت براي يادگيري همچنين فعاليت هاي انتهاي درس «خدا» راه عبور مناسبي براي انجام فعاليت هاي كتاب كار هستند و به خوبي بين اين دو بخش از محتوا ارتباط برقرار كرده اند.

در بررسي فعاليت ها و تمرين هاي انتهاي درس با توجه به علامت خاصي كه در جلوي اولين فعاليت قرار گرفته شده است و خطاب به فراگيران به بيان اين مقوله مي پردازد كه پاسخ بده ، همين  لفظ باعث مي شود كه در دروس بعدي و همچنين در اين درس حاضر فراگير با سمع و بصر انتقادي و حقيقت ياب به مسائل و موضوعات گوش كند و در حد فهم و توان خود و از طريق بحث هاي گروهي با اعضاي گروه نظرات و پاسخ هاي پخته تري ارائه دهد.

در قسمت اول و در قسمت پاسخ بده كه بلافاصله بعد از مطالعه ي متن درس بايد به آن پاسخ داد و خود نيز تحت عنوان «پاسخ بده» آمده است مربوط به موضوع درس مي باشد كه موضوع درس براي هر كدام از دانش آموزان متعارف بديهي شده است و هر كس با تفاوت هاي فردي موجود و بين دانش آموزان تقريباً موضوع يكساني را درك كرده است آن هم شناخت  يگانگي خداوند و دانايي و توانايي وجود بي منت خداوندي و همچنين مهرباني و آفرينندگي مطلق او مي باشد كه معمولاً در پاسخ از دانش آموزان برداشت هاي جالب با مضمون يكسان خواهند داشت.

در قسمت دوم كه مربوط به انجام دو فعاليت مي باشد و با عنوان فعاليت ها را انجام بده خطاب به فراگيران جدي بودن و زمان بر بودن موضوع را به آنها گوش زد مي كند در قسمت اول معناي شعر را در چند جمله بيان مي كنند يكي از بهترين فوايد اين شيوه از فعاليت ها كمك كردن به فراگيران براي اين منظور كه ذهنيات و برداشت هاي خود را به دور از محفوظات و ذهنيات نا پخته بر روي كاعذ بياورند و در هنگام مطالعه كردن و ارائه ي بر كلاس زيبايي و تفاوت و تنوع آشكار شدن مي باشد. و بنابراين در قسمت هدف جهت دهي به فعاليت هاي دانش آموزان و معلم مي باشد.

در قسمت بعدي مربوط به فعاليت ها را انجام بده كه داراي علامت به معناي اين كه فعاليت در وقت مناسب و با صرف وقت بيشتر ضرورتي دارد پس از تدريس بلافاصله انجام نشود مي باشد دانش آموزان به طور دسته جمعي شعر را به صورت يك سرود زيبا بخوانند كه در بخش تحليل محتواي متن مطرح شد كه موجب مي شود كه بچه ها آن را با ريتمي دلچسب و آرام بخوانند بنابراين با توجه به جاذبه خاصي كه زبان و آهنگ شعر براي كودكان دارد، به نظر مي رسد بهترين شيوه براي جذب كودكان به مضمون شعر، بهره گيري از ريتم و آهنگ مناسب كودكانه براي خواندن آن باشد و معلم به عنوان يك آموزگار تصوير ذهني زيبا را از محتوا در ذهن دانش آموز ايجاد كند. در قسمت سوم از فعاليت ها نيز  فراگيران با توجه به معناي شعر عبارت را به دلخواه در كتاب كار ادامه مي دهند.

·       اي خداي مهربان ، اگر تو نباشي ....

در اين قسمت نيز كودك يا فراگير دست به قضاوت و داوري مي زند، همچنين ابتكار و نوآوري مي نمايد كه در صورتي كه خداوند يكتا و مهرباني نباشد چه وضعي بر جهان حاكم خواهد شد همچنين اين قسمت براي شناخت فراگيراني كه قدرت تخيل و پيش داوري قوي و همچنين براي شناسايي دانش آموزاني كه در نوشتن انشا قوي مي باشند كمك معلم خواهد بود. و همچنين گام مؤ ثري در برداشتن خلاصه اي از پيام درس خواهد بود. نكته ي مورد توجه اين مي باشد كه در اين قسمت اشكالات دستوري و نوشتاري آنان نبايد به گونه اي به رخ كشيده شود كه باعث دلسردي آنان شود.

فعاليت ها و تمرين هاي كتاب كار:

اولين فعاليت در كتاب كار مربوط  خواندن متني زيبا كه سرشار از صور خيال مي باشد و حس زيبايي  شناختي و همچنين لذا بردن از زيبايي را در فراگيران تقويت مي كند.

از مهم ترين ويژگيهاي متني كه به عنوان اولين فعاليت در كتاب كار و در صفحه ي سوم از كتاب كار قرار گرفته و انتخاب شده است، اين مي باشد كه متن يك شعري است كه از آن شعر ناب كودكان نام برده مي شود از ويژگيهاي مهم شعر ناب كودكان اين مي باشد كه همه چيز را از زاويه ديد كودك مي نگرد همچنين   سوژه ، زبان و موضوع آن متناسب با ويژگيهاي سني و شخصيتي مخاطب آن يعني فراگيران پايه پنجم ابتدايي مي باشد و مهم ترين ويژگي آن كه وجه تمايز آن با ساير اشعار مي باشد و از ويژگيهاي شعر نيمايي موجود در صفحه ي 3 كتاب كار نيز مي باشد داراي عاطفه و تخيل بودن آن است نظير آنچه كه در مصرع 10 آمده است «صداي چك چك قطره ها را مي شنوم كه با نسيم بهاري هم آواز شده اند» ، هم چنين اين متن باعث مي شود كه كودك يا فراگير بهترين رنگ آميزي را براي نقاشي موجود در كنار شعر داشته باشد. در واقع آنچه كه در شعر موجود است به گونه اي در نقاشي به تصوير كشيده شده است. تفسير شكل همان است كه در شعر آمده است. گشودن پنجره، درخشش آسمان، پرواز گنجشكان، لطافت هوا ، صداي چك چك قطره ها، نگريستن به دور دست با پيچ و تاب جوي ها تا به دريا برسند، شكستن غنچه ها و در نهايت زيبا بودن زندگي به دليل اينكه همه ي اينها را خداوندي مهربان و خوب و دانا و توانا آفريده است.

در پايان بايد متذكر شد كه علامت هاي خاصي براي فعاليت هاي كتاب كار موجود است كه به معناي انجام فعاليت در كلاس  با انجام فعاليت در منزل و يا انجام فعاليت به صورت گروهي يا فردي باشد كه رعايت آنها ضروري است كه بنابر مطالعات وسيع كارشناسان آموزشي – تربيتي اين گونه  تصميم گرفته شده است.

در پايان هر فعاليت مطلبي با  عنوان «يادداشت آموزگار» آمده است، از آن جايي كه فعاليت هاي كتاب كار با توجه به تفاوتهاي فردي پاسخ هاي گوناگون خواهد داشت. هر فعاليت به تناسب توان ع لمي و علاقه دانش آموزان از نظر نحوه انجام آن متفاوت است ، به همين لحاظ لازم است معلم بازخوردهاي لازم را در ارتباط با فعاليت دانش آموز كه در فعاليت اول خواندن متن و نقاشي كردن آن و در متن دوم نقاشي كردن و خلق و ابتكار تصوير با توجه به متن شعر و در فعاليت سوم نيز به وجود آوردن متني از خلال توانمندي ها ذهني مي باشد در اختيار دانش آموز قرار دهد و بدين وسيله به دانش آموز بفهماند كه انجام كار او تا چه حد مورد توجه و دقت او بوده و درست انجام گرفته است و چنانچه نياز به بازبيني و اصلاح دارد با يادداشت مناسب اين را از دانش آموز بخواهد به عنوان مثال «از خواندن داستانت لذت بردم چقدر خوب متوجه مطالب درس شده اي».

دومين فعاليت براي درس «خدا» در كتاب كار نقاشي متن مي باشد ، از دانش آموز خواسته شده است كه در صفحه ي 4 كتاب كار براي متن صفحه ي قبل در اين صفحه به دلخواه نقاشي مناسبي بكشد.

 مشاركت دانش آموزان در يادگيري از رويكردهاي اساسي  برنامه درسي تعليم و تربيت ديني در دوره ي ابتدايي است طبق نظريان جديد تربيتي  ، دانش آموزان از طريق فعاليت عملي يا ذهني خود بهتر مي آموزند و چنين آموخته هايي پايدارتر و عميق تر و قابليت بيش تري براي انتقال به دنياي واقعي و كاربرد حل مسايل روزمره زندگي خواهد داشت در اين فعاليت يادگيري و نتيجه گيري توسط خود دانش آموز صورت مي گيرد. در كتاب كار و در دومين فعاليت دانش آموز با نقاشي كردن با توجه به برداشت خود از متن شعر  با مطالب درسي و با مفاهيم درسي درگير شده و خود به نتيجه مورد نظر مي رسد و به اين ترتيب آنچه مي آموزد تنها اطلاعات و محفوظات نيست كه با شكل و قالبي ثابت به ذهن بسيار و در صورت ارزشيابي عيناً بازگو كند در اين فعاليت كه مربوط به توليد نقاشي مناسب ولي به طور دلخواه مي باشد نقش يادگيرنده  در توليد دانش خود بسيار مهم تلقي شده است و طبق نظريات و يافته هاي رويكرد شناختي در روانشناسي ع اگر مفاهيم جديد در بافت ذهني و مجموعه مفاهيم موجود در ذهن يادگيرنده وارد شده و جايگزيند، ادراك شده و قابليت كاربرد و انتقال هم دارند. و در آخر سومين فعاليت كتاب كار كه مربوط به ادامه دادن جمله ناتمام. اي خداي مهربان ، اگر تو نباشي مي باشد كه در بخش سومين فعاليت كتاب درسي هديه هاي آسمان مورد تحليل و تجزيه قرار گرفت ولي در بخش كتاب كار در صفحه ي پنجم از اين كتاب تصوير يك پسري را مي بينيم كه بحث خداشناسي را بنابر ظرافت هاي موجود و در شكل تكميل مي كند و در قلمرو حيطه شناختي و نگرشي و مهارتي احساسات مختلف را تجربه مي نمايد در اين بخش دانش آموز احساس خود را شرح داده و يا بيان مي كند و درباره اين موضوع كه اگر خداي مهربا ن نبود با دوستان بحث و گفت و گو مي كند و همچنين به مقايسه و قضاوت با جهاني داراي خداوند مهربان و جهاني بدون خدايي مهربان و توانا مي پردازد تخيل و تفكر در اين زمينه انجام مي دهد و نهايتاً جمع بندي نيز توسط خود او صورت مي گيرد در اين خلال تجربيات و آرزوهاي خود را مرور مي كند از مهارت جمله نويسي استفاده مي كند و در اطراف خود دقت و مشاهده كرده و به تحقيق در اين موضوع مي پردازد و به كلاس ارائه مي دهد.

+ نوشته شده در  سه شنبه چهاردهم دی ۱۳۸۹ساعت 12:47  توسط فرشادکاظمی  |